‘Clàran Dhail Riada’ le Àdhamh Ó Broin

Tha am brath-bloga seo sgrìobhte ann an dòigh-litreachaidh a tha a’ riochdachadh na dual-chainnt air a bheil Àdhamh a’ dèanamh iomradh. Faodar èisteachd ri Àdhamh fhèin ’s e a’ leughadh seo a-mach an seo:


Dail Riada1 : Chan eil àite ann an Albainn far an deachaidh na bu lugha de dhaoine ag iarraimh blasad den Gháidhlig a bh’ ann. Chaidh cùl an t-saoghail a chur ris an dual-chainnt –cha mhór air fad- gu 2009 nair a thóisich mi ’hé air an obair ris a’ bheil mi an ceartair. ’S e Nils Holmer am fear mu dheireamh a reinn oidhirp mhór dualchas na dùthcha a ghleidheil ’s cha robh esan toigheach air innealan-clàrachaimh. Chan eil ach ceithir clàran beag’ air a bhith ann an Tobar an Dualchais, a thog Calum Mac-Ill-Eathain le boireannach Nic an Léigh2 ann an Creiginis. Bha e air a bhith dhìth orm gu mór ma-tà Gáidhlig Dhail Riada a chluinndinn ’s ré nam blianaichean bho 2009, tha mi air clàran fuasach briagh fhaodainn ’s mi rùrachamh tasglann Sgoil Eòlais na h-Albann.

Tha sinn a’ feuchainn an ceartair ri na clàran uile a chur ri dalriada.scot fam bith ead ri chluinndinn do dhuine sam bith, gu sònraichte ùiseil do dhaoine a bhitheas air son an dual·chainnt ionnsachamh. Seo a-nis mar a thachair mi air Gáidhlig dùthaich m’ àrach air clàr.

’S e a’ chiad chlàrachamh a chaidh a dhèanamh ann an Dail Riada -cho fad ’s is fiosraich mise- an fheadhainn a reinn Fread Mac-Amhlaigh ann an 1954 air son an Survey of Gaelic Dialects. Gu dearbh, chuir Eric Cregeen seachad beagan ùine le corra dhaoine san dùthaich, ach bha a’ chuid a bu mhotha de sin ann am Beurla, gead a tha clàran uarraidh math de Ghill-Easbaig (bràthair Dheonaidh) Mac a’ Bhiocair3 ann ’s e bruidhinn mun cuairt air dualchas Taobh Loch Fìn.

Tha deas cuimhn’ agam air a’ chiad uair a chualaig mi Gáidhlig Chomhghaill, air an robh mi ’g amas an dóiseachd. ’S e seana chlàr de dh’Aralaid Nic-Creamhainn4 a chur mi air dòigh, mun deachaidh cruth duideatach a chur air ’s thighearna, chòrd e rium. Bha dòigh car uasal oirre, a cuid Gháidhlig ga toirt seachad gu mall, sgiobalta. Bha an stad-glodallach ri chluinndinn gu làidir ’s bha blas coimheach grinn aice. Dh’ionnsaich mi am facal cromamh-cinn5 bhuaiche am measg gu leòr a ghnothaichean eile. Bha fhios agam gu robh clàr dhith-se ann ’s gu robh clàr de bhoireannach eile, Máiri Nic an Lìosa 6 ri chluinndinn. Gead nach robh gu leòr a dh’fhiacail aig Máiri, ’s fhiach éisdeachd ris a’ chlàr dhith-se cuideachd ’s Gáidhlig na dùthcha aice glé cheart. Theireamh muinntir Ghlinn Dà Ruadhail Polly Fisher rithe sa Bheurla ’s tuigidh tu car-son ’s i togail bradan sè punnd gu leth ás an abhainn nair a bha i na caile.

Dealbh 1: Gill-Easbaig, Alasdair agus Donnchamh Bacastair
Dealbh 1: Gill-Easbaig, Alasdair agus Donnchamh Bacastair

’S e na chuir an iontas orm gu mór, na thuair mi de chuideigin air nach do chualaidh mi idir, Gill-Easbaig Bacastair7, duine furanach, creasda á Caol an t-Snàimh. Chaidh mo dheagh charaid Dàibhidh Mac-Laomainn 8 ga fhaicinn gu bitheanta sna 70an ‘s thuair e uabhas bhuaidhe. Bha e mìorbhaileach uairean air uairean da ghuth a chluinndinn agas ’s ann mar sin a dh’ionnsaich mi Gáidhlig Dhail Riada an dóiseachd, le bhith ’g éisdeachd ris-san fad an fheasgair ’s mi dol a laidhe. Thuair mi an uiread fhacail bhuaidh’ nach bitheamh e nam chomas h-aon dhiuch’ a thaghamh idir.

An déidh dhomh páipearan Holmer ás an dùthaich a leughamh o cheann gu ceann, bha amharras agam nach robh diubhar mór ann eadar Gáidhlig Chomhghaill ’s Gáidhlig Mheadhain Arra-Gháidheil. Thóisich mi ag éisdeachd ri clàran eile á Dail Riata ’s thachair orm gu robh sin fìor, bha a’ cháineal cha mhór co-ionnan mun Iar ‘s mun Ear. Shin agad mar a tháinig Dual-chainnt Dhail Riada beò nam inndinn.

Tha clàran a chaidh a dhèanamh air son an Survey á Cnapdail, Taobh Loch Fìn, Cille Mhàrtainn ’s Creiginis ri chluinndinn, car mun aon fhad sa tha an fheadhainn á Comhghall, mu dheich mionaid gach fear dhiucha. ’S e an aona sgeul a th’ annda uile. “Dé thachair air a’ Gháidhlig?” Chan eil beachd aig h-aon dhiucha. “Dh’fhalbh i co-thiù”. Tha guthan briagh aig na luchd-labhairt air fad agas bheir e ’m mulad orm corr’ uair ‘s mi ’g éisdeachd riucha. Tha ’d uile marbh ’s an cáineal cuideachd. ’S math gu bheil i air tighinn beò ás ùr nam theaghlach. Clann an Tuirneir, Mic an Rothaich, Clann ’ic Calaim, ’ic Artair ’s ’ic Ealair. Fear Caimbeal ann an Cille Mhàrtainn aig an robh cainnt coimheach math. Gach h-aon dhiucha marbh ’s a’ chlann –ma bha ’d ann- gun fhacal Gáidhlig. Tha cuimhn’ agam gun do chòrd e rium gu mór facal eile ionnsachamh air gille-Brìde, cràigean, facal nach eil ri fhaodainn ann an Dwelly fon aona chiall, agas a bh’ aig Máiread Nic-Calaim 9 á Creignis.

Chaidh Dàibhidh Mac-Laomainn a shealltainn air corra dhaoin’ eile san dùthaich ’s nì mi cuid dhiuch’ ainmeach an seo. ‘S e Alasdair Caimbeal 10 á Loch Obha a’ chiad neach-labhairt de Gháidhlig an Loch a chualaig mi riadh ’s an aon h-aon a chaidh a chlàrachamh cho fad ’s is fiosraich mi. Gead nach do bhruidhinn e bho cheann fichead blian’ i, bha e gu math fileanta thathast ’s ghabh esan ‘s Dàibhidh beachd air cuid mhath de ghnothaichean sa chomhradh. Dh’ionnsaich mi am facal sìol-losgainn 11 bhuaidhe. Chaidh e a chéilidh air boireannach Bean Nic-Lachainn ás a’ Chrìonan agas gu dearbh, té Nic-Nèill 12 á Taigh a’ Bhealaich aig an robh an stad glodallach a bu treas’ a tha mi air cluinndinn roimhid na na dhéidh. Reinn Dàibhidh rudaigin eile math cuideachd. Chuir e cuid de Chlann ‘ic Fhilip (dom buineamh Bean Nic-Nèill) comhla gus bruidhinn ri chéile sa chainnt aca ’hé ’s abair gu bheil i gasda ri chluinndinn; Arra-Gháidheal a’ bruidhinn ruinn á linn a dh’aom gu dearbh.

Nam bheachd·sa, chan eil clàran san tasglann á Dail Riada cho tarrainneach sa tha an fheadhainn a reinn Dàibhidh le Deonaidh Mac a’ Bhiocair 13 á Loch Giorra. Tha mac a bhràthair thathast beò ’s bithidh mi dol ga fhaicinn gu bitheanta. Bha Gáidhlig eagallach bòidheach aig Deonaidh; cho glodallach sa ghabhas, dòigheil, sgairteil, ceòlmhor, rud beag geur ach coltas fuasach càirdeil air an duine, Gáidhlig cho math sa chualaig mi an àite sam bith á beul, na clàr gu dearbh, agas cleachdainn aig Deonaidh anail a ghabhail gu grad an déidh na h-uile gas a thuirt e. Ghabh ead beachd air na h-uile cusbair comhla ’s dh’ionnsaich mi uabhas ásda, na measg gum b’ àbhaist dhaibh cailleach a ràdh ri bun-tàta grot.

Bho sin, tha Seumas Grannd air cuid de chlàran a dhèanamh, tràth sna 80an, le Dùghall Mac-Phàidein ’s Seasaidh Chaimbeal á Comhghall ás an duair mi ‘m facal baoiteag 14 –an aon h-aon á Ceann Loch Goill a chaidh a chlàrachamh riadh- le Deonaidh Mac a’ Bhiocair ’hé ‘s cuideigin eile ás an Atha, Taobh Loch Obha, gun tighinn air corra chlàran á Cnapdail. Chaidh Dàibhidh air ais don dùthaich na dhéidh comhla ri Eric Hamp ann an 1985 ‘s reinn ead clàr eile le Dùghall Mac-Phàidein 15. Dh’ionnsaich mi ‘m facal dùn-chrìon16 bho sin. Thuair ead Alasdair Bacastair cuideachd, bràthair Ghill-Easbaig, goirid mun do shiubhail e, ach b’ e sin crìoch a’ ghnothaich gu 1996 nair a chaidh Mìcheal a’ Bhail’ Ùir 17 a shealltainn air dithist á Creiginis 18, cuid den fheadhainn mu dheireamh aig an robh an dual·chainnt gu fileanta. ‘S e obair sònraichte cudramach a bh’ ann an sin.

Dealbh 2: Àdhamh Ó Broin, Aonas MacAonais 's Domhall Burgess
Dealbh 2: Àdhamh Ó Broin, Aonas MacAonais ‘s Domhall Burgess

Bho sin, tha mi air a bhith feuchainn air daoine aig a’ bheil blasad de dh’fhacail Gháidhlig ‘s sgeultan mun cuairt air Gáidheil a bha fanachd san dùthaich fhaodainn. Chaill sinn Aonas Mac-Aonais bho cheann beagan bhlianaichean, fear á Taigh a’ Bhealaich agas mac piùthar Bean Nic-Nèill. ’S e duine gasd’ a bh’ ann ’s bha e gu math toileach ùin’ a chur seachad comhla rium ’s mi feuchainn ri fios fhaodainn air na daoin’ uile ás an dùthaich. Tha Ràibeart Mac a’ Bhiocair, mac Ghill-Easbaig, fileanta gu ìre, ach ’s ann á Muile a bha a mháir agas dh’fheumamh tu bhith car faiceallach ’s tu togail ghnothaichean bhuaidhe. Thug e ainmean nan corrag dhomh, rudaigin nach robh agam ’s a-nis tha ‘d aig a’ chloinn, is gasda leam a ràdh. Òrdag, corragag, mealla-fada, mac an lùba, lùdag. Shin agad e.

Dealbh 3: Ràibeart Mac a' Bhiocair, Àdhamh, Saorsa, Caoimhe 's Lachann
Dealbh 3: Ràibeart Mac a’ Bhiocair, Àdhamh, Saorsa, Caoimhe ‘s Lachann

Mum faigh sinn na h-uile clàr thun dalriada.scot ‘s mur a’ bheil ach treiseag agad ’s tu ann an Sgoil Eòlais na h-Albann, éist ri Deonaidh Mac a’ Bhiocair ‘s gu dearbh rud sam bith a reinn Dàibhidh Mac-Laomainn le Gáidheil air an robh e a’ céilidh. Chan fhaigh u comhradh cho nàdarrach, fileanta, fada ’s tha a leithid dìreach iomlan math ‘s tu feuchainn air Gáidhlig ghlan ionnsachamh ’s a’ cháineal an latha an-diugh cho uarraidh lag aig cuid mhór de dhaoine.

Ma tha sibh eòlach air clàr sam bith de Gháidhlig an àite theaga’ nach cualaidh mi, bhithinn fada nur comain nan cuireamh sibh fios gam ionnsaidh mun cuairt orra!

Gu dearbh, ’s e tha na amas leam gum bith cothram aig an dual·chainnt seo dol air aghaidh, gum bith daoin’ eile ga h-ionnsachamh ’s ga bruidhinn ris an clann ’hé. Gead nach duair i am bàs air fad, cha dèan aona theaghlach an gnothach. Tha mi ’n dòchas nair a théid na clàran uile ri dalriada.scot gum faigh luchd-éisdeachd a’ cheart uiread tlachd ásda sa thuair mi ’hé. Mur a b’ e na laoich a chaidh a-mach air sràid an Arra-Gháidheal chum Gáidhlig an àit’ a thogail, cha b’ urrainn dhomh a’ cháineal seo a thoirt air ais beò idir. ’S ann air an son-san ma-tà a tha an crioman seo de sgrìobhamh. Gu robh móran math agaibh uile.

Tha Àdhamh Ó Broin ri còmhnaidh ann an Glaschu ged a bhuineas e do Chomhghall ann an Earra-Ghàidheal. Tha e an sàs ann an iomadh pròiseact agus iomairt a bhios a’ cleachdadh agus a’ brosnachadh na Gàidhlig.

  1. Creiginis, Taobh Loch Obha, Cille Mhàrtainn, Cille Mhìcheil, Cnapdail, Taobh Loch Fìn, Comhghall ’s Bòd.
  2.  Mrs Livingstone http://www.tobarandualchais.co.uk/en/person/5009 (with Calum MacLean 1958)
  3.  Archie MacVicar Loch Gair, Lochfyneside, (with Eric Cregeen, 1968 also with Iain Fraser, 1971)
  4.  Harriet Crawford Stuckreoch, Strathlachlan, Cowal (with Fred MacAuley, 1954)
  5.  “a cause of embarrassment”
  6. Mary Simpson The Cottage, Glendaruel, Cowal (with Fred MacAuley, 1954)
  7. Archie Baxter Glac a’ Mhaoil, Colintraive, Cowal (with David Clement, 1972-78)
  8.  David Clement
  9.  Margaret MacCallum Little Castle, Craignish, Argyll (with Fred MacAuley 1954)
  10.  Sandy Campbell Lochaweside, Argyll (with David Clement 1975)
  11.  “frogspawn”
  12.  Mrs MacNeil Dunamuck, Kilmartin, Mid-Argyll (with David Clement 1970s)
  13.  John MacVicar The Castle, Loch Gair, Lochfyneside, Mid-Argyll (with David Clement 1972-1989)
  14.  “earthworm”
  15.  Dugald MacFadyen https://dma.uchicago.edu/items/5843
  16.  “the small of the back”
  17. Michael Newton
  18. Iain and Donald MacLullaich http://dalriada.scot/creiginis/